Działamy jak sto lat temu – czyli dlaczego to źle (i dobrze)

Metoda harcerska jest niezwykle nowoczesna nawet teraz - ponad sto lat po obozie na wyspie Brownse'a. Kilka miesięcy temu na Facebooku furorę zrobiła informacja, że w Sztokholmie postawiono radar, który nagradzał kierowców. Rejestrował on przejazd wszystkich samochodów, a następnie ci kierowcy, którzy prowadzili zgodnie z przepisami, brali udział w loterii, w której można było wygrać nagrody pieniężne (ufundowane zresztą z mandatów tych, którzy przepisy naruszyli).
Taki sposób mobilizacji kierowców, oparty na tzw. grywalizacji, okazuje się być dużo skuteczniejszy, niż ten oparty na karaniu. Na wszystkie okrzyki o nowatorstwie szwedzkiego rozwiązania doświadczony instruktor może wzruszyć ramionami i uśmiechnąć się pod nosem. Od wielu lat znamy zasadę pozytywnego oddziaływania, a wychowanie przez gry to chleb powszedni każdego drużynowego. Jednak harcerstwo, mimo swojej niezwykłej, stuletniej i nowoczesnej (spróbujcie znaleźć inną taką rzecz, do której pasowałyby oba te przymiotniki) metody, nie wyciągnęło wystarczających konsekwencji z niektórych wydarzeń ubiegłego wieku.

Chciałbym przejść teraz do problemu zarządzania związkiem, chorągwią – a konkretniej, bardzo specyficznym sposobem w jaki podejmuje się decyzje. Widać to już na poziomie drużyny. O jej kształcie decyduje drużynowy. Nic dziwnego, zna chłopaków, zna ich wady i zalety, zna środowisko w którym działają. Wie o nich dużo, bez tego jego praca wychowawcza jest nieskuteczna. Podobnie hufcowy. Musi najpierw znać gromady i drużyny, które działają w jego środowisku. Dobrze znać drużynowych, wiedzieć jakiej pomocy mogą oczekiwać i potrzebować.

Problem jest w tym – i teraz proszę Was o doczytanie do końca, bo na początku, to co napiszę może wydawać się kontrowersyjne – że wyżej wygląda to podobnie. Władze, na przykład chorągwi chcą jak najlepiej poznać każdą jednostkę, każde środowisko, najlepiej każdego chłopaka. Potem, na tej podstawie, pojawiają się wizje, plany, potem decyzje i ich wykonanie. Co w tym złego? A to, że zarządzanie dużą strukturą nie może być tylko sztuką dla jednego aktora. Max Weber pisał, że władza może mieć uzasadnienie charyzmatyczne. Wtedy to wyróżniająca jednostka nadaje kształt strukturze. Może mieć też uzasadnienie legalne, wtedy o strukturze decyduje prawo – ale nie o prawo tu chodzi, tylko o racjonalność i profesjonalizm, która za prawem stoi.

Kandydaci na komendantów chorągwi od lat występują i prezentują nam swoją wizję, na niej zaś opierają swoje rozwiązania. Ale czy nawet najinteligentniejszy i najbardziej charyzmatyczny harcmistrz może w dostatecznym stopniu wiedzieć kim jest harcerz, jakie są problemy gromad, w jakim otoczeniu funkcjonują drużyny, jak ludzie postrzegają harcerzy? No dobrze – spytacie – ale jak ma to wiedzieć, jeżeli nie właśnie rozmawiając z ludźmi? Oczywiście, nie można przestać interesować się tym co dzieje się w drużynach, ale od naprawdę dawna wszystkie poważne organizacje działają profesjonalnie. Profesjonalnie – nie znaczy za duże pieniądze wynajętych z zewnątrz menedżerów i prawników.

Więc o co mi właściwie chodzi? Zaangażujmy do pracy nad związkiem i chorągwią naukowców, praktyków, studentów-instruktorów! Mamy w naszych szeregach dziesiątki studentów, magistrów i doktorów socjologii, zróbmy poważne badania, żeby dowiedzieć się – kim jest harcerz? Jakie są problemy harcerzy? Jak nas widzi nasze otoczenie? Niech nasze działania mają poważne, racjonalne, metodologicznie poprawne uzasadnienie. Mamy przynajmniej tyleż samo harcerzy prawników, sędziów. Stwórzmy dla drużynowych przyjazne otoczenie prawne, stwórzmy dokumenty i poradniki prawne – ostatnio dzwonił do mnie zaprzyjaźniony wódz gromady z pytaniem – jak i kiedy dokładnie odpowiada on za zuchy według prawa. Nie wiedział tego (bo i skąd) i nie musiał wiedzieć. Mamy w naszych szeregach dziesiątki pedagogów, marketingowców, historyków, fizyków, inżynierów, ekonomistów. Wykorzystajmy ogromny potencjał intelektualny jaki w nas leży. Nie możemy decydować o kształcie harcerstwa, nie wiedząc kim jesteśmy – jedna osoba, nawet najmądrzejsza, nie jest w stanie ogarnąć myślą tak dużej struktury.